Popularyzacja dziedzictwa rodziny Kossaków w Kośminie

Kośmin – rodzinny dom Zofii Kossak

Siedziba Fundacji „Przyroda-Tradycja-Ludzie” znajduje się w Kośminie, w zabytkowym dworku wybudowanym przez Tadeusza Kossaka (brata bliźniaka Wojciecha Kossaka, wybitnego polskiego malarza batalistę) w pierwszej połowie lat 80-tych XIX w. Rodzina T. Kossaka była związana z tym miejscem do 1911 r., a więc przez ponad ćwierć wieku. Tutaj w 1889 r. urodziła się i mieszkała przez ponad 21 lat Zofia Kossak (córka Tadeusza), wybitna polska pisarka XX w., która miała swój debiut literacki w 1922 r.

Fundacja, wspólnie z Lokalną Grupą Działania „Zielony Pierścień”, czyni starania, aby upamiętnić i promować dziedzictwo rodziny Kossaków związanej z Kośminem, w tym m.in.:

udostępnia turystom, zwłaszcza grupom wycieczkowym, dwór Kossaków i świadczy usługę przewodnicką,

popularyzuje twórczość literacką Zofii Kossak oraz działalność społeczną i patriotyczną Tadeusza Kossaka poprzez organizowanie i współorganizowanie spotkań, konferencji i imprez turystycznych;

utrzymuje infrastrukturę związaną z obsługą ruchu turystycznego (przystań kajakowa, kemping w sąsiedztwie dworku)

Historia Dworu Kossaków w Kośminie

Początki dworu

Murowany dwór w Kośminie został wybudowany na początku lat 80. XIX wieku przez Tadeusza Kossaka — bliźniaczego brata znanego malarza Wojciecha Kossaka — oraz jego żonę Annę z Kisielnickich. Pierwotnie budynek był nieco mniejszy niż obecnie, a jego dawny wygląd można częściowo odczytać z zachowanej dekoracji malarskiej znajdującej się w salonie dworu.

Dwór miał początkowo formę parterowego, symetrycznego budynku nakrytego czterospadowym dachem. Główne wejście prowadziło przez otwarty ganek wsparty na dwóch kolumnach, natomiast od strony rzeki Wieprz znajdowało się wyjście do ogrodu.

Pożar i przebudowa

Około 1907 roku w dworze prawdopodobnie wybuchł pożar, po którym budynek został gruntownie przebudowany. W trakcie prac nadbudowano środkową część obiektu, wykonując charakterystyczną facjatę, a także rozbudowano część wschodnią o dodatkowe wejście i klatkę schodową łączącą parter z poddaszem. Powiększono również powierzchnię parteru oraz zlikwidowano wyjście do ogrodu. To właśnie po tej przebudowie dwór uzyskał formę architektoniczną zachowaną do dziś.

Wnętrza i malowidła

We wnętrzu dworu zachowały się ślady pierwotnego układu pomieszczeń oraz historyczne dekoracje ścienne. Najcenniejszym elementem wystroju są monochromatyczne malowidła wykonane techniką wapienno-kazeinową. Dekoracje przedstawiają romantyczne kompozycje figuratywno-krajobrazowe utrzymane w stylistyce historyzmu.

Malowidła zdobią górne partie trzech ścian salonu. Po 1965 roku zostały ukryte pod warstwą tynku podczas remontu pomieszczeń użytkowanych przez szkołę. Odsłonięto je i poddano konserwacji dopiero w 2014 roku. Prawdopodobnym autorem dekoracji jest Wojciech Kossak.

Salonik pamięci Zofii Kossak

Na pierwszym piętrze znajduje się salonik poświęcony pamięci pisarki Zofii Kossak. W pomieszczeniu zgromadzono meble z epoki oraz reprodukcje rodzinnych fotografii Kossaków, które przybliżają historię rodziny związanej z Kośminem.

Tragiczne wydarzenia w rodzinie Kossaków

Rodzina Kossaków była związana z Kośminem przez blisko 30 lat. W 1899 roku doszło do rodzinnej tragedii — w nurtach rzeki Wieprz utonął 12-letni Witold Kossak, najstarszy syn Tadeusza i Anny Kossaków. Chłopiec próbował uratować tonącego Jerzego Kossaka, syna Wojciecha Kossaka. Grób Witolda znajduje się na starym cmentarzu w Rykach. Młodszy syn Stefcio zmarł w wieku zaledwie ośmiu miesięcy i został pochowany na cmentarzu parafialnym w pobliskim Gołębiu.

Dawny folwark i park

Budynki gospodarcze dawnego folwarku nie zachowały się do naszych czasów. Znajdowały się one w miejscu dzisiejszego kempingu oraz części obecnego boiska.

Na początku XX wieku park otaczający dwór składał się z dwóch części. Od strony frontowej znajdował się kolisty podjazd otoczony pasem drzew, natomiast od strony ogrodowej rozciągała się obszerna polana otwierająca widok na meandrującą rzekę Wieprz. Do dziś zachowały się fragmenty dawnego założenia parkowego.

Losy dworu po 1911 roku

W 1911 roku rodzina Kossaków sprzedała majątek Zofii Zalewskiej. Następnie, w 1935 roku, właścicielką nieruchomości została Helena Tańska. Po 1944 roku dwór przekazano na potrzeby szkoły, która funkcjonowała tutaj aż do 2012 roku, służąc dzieciom z Kośmina i okolicznych miejscowości.

Kośmin w twórczości Zofii Kossak

Jedynym dziełem Zofii Kossak, w którym autorka opisała rodzinny Kośmin i jego okolice, jest powieść historyczna „Trembowla” wydana w 1939 roku. Pisarka wspomina w niej XVII-wieczny drewniany dwór w Kośminie, malowniczą rzekę Wieprz oraz krajobraz okolicznych terenów.

Renowacja i współczesność

W latach 2013–2014 dwór przeszedł kompleksowy remont dzięki środkom finansowym Gminy Żyrzyn oraz wsparciu pochodzącemu z Unii Europejskiej i Programu Szwajcarskiego, pozyskanemu przez Lokalną Grupę Działania „Zielony Pierścień”. W tym samym czasie budynek został wpisany do rejestru zabytków.

Obecnie obiekt należy do Gminy Żyrzyn i jest dzierżawiony przez stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania „Zielony Pierścień”. Dzięki działalności stowarzyszenia powstała również przystań kajakowa oraz kemping.

Dziś zespół dworsko-parkowy w Kośminie służy zarówno lokalnej społeczności, jak i coraz liczniej odwiedzającym to miejsce turystom zainteresowanym historią rodziny Kossaków oraz miejscem narodzin Zofii Kossak.